Z mount ของ Nikon คืออะไร ปากเมาท์กว้างช่วยออกแบบเลนส์ยังไง

เวลาอ่านสเปกกล้อง Nikon Z หรือดูคลิปแนะนำ จะเจอคำว่า Z mount ตามด้วยตัวเลข 55mm กับ 16mm อยู่บ่อย ๆ ฟังดูสำคัญ แต่หลายคนก็ไม่แน่ใจว่าตัวเลขพวกนี้เกี่ยวอะไรกับภาพที่เราถ่าย หรือเป็นแค่ตัวเลขที่เอาไว้ใส่ในโบรชัวร์

มาไล่ดูกันทีละเรื่อง ว่าเมาท์คืออะไร ตัวเลขสองตัวนี้วัดจากตรงไหน ทำไมคนออกแบบเลนส์ถึงชอบ เลนส์ S-Line กับ Noct f/0.95 มาเกี่ยวกันยังไง และกล้อง DX กับ FX ใช้เลนส์ร่วมกันได้แค่ไหน ข้อมูลทั้งหมดเช็คจากห้องข่าวและคู่มือออนไลน์ของ Nikon

Z mount คืออะไร ทำไม Nikon ถึงทำเมาท์ใหม่

ลองนึกถึงปลั๊กไฟกับเต้ารับดู ปลั๊กจะเสียบได้ก็ต่อเมื่อรูปทรงตรงกัน และพอเสียบแล้วไฟถึงจะไหลได้ เมาท์เลนส์ก็คือเต้ารับของกล้อง เป็นวงแหวนโลหะด้านหน้าที่เลนส์หมุนล็อกเข้าไป มีหน้าสัมผัสไว้ส่งข้อมูลระหว่างเลนส์กับกล้อง และกำหนดว่าเลนส์จะอยู่ห่างจากเซนเซอร์เท่าไร

Z mount เปิดตัวพร้อมกล้อง Nikon Z 7 กับ Z 6 เมื่อ 23 ส.ค. 2018 เป็นกล้องมิเรอร์เลสฟูลเฟรมรุ่นแรกของระบบ Nikon ในวันเดียวกันมีเลนส์ NIKKOR Z สามตัวแรก คือ 24-70mm f/4 S, 35mm f/1.8 S และ 50mm f/1.8 S กับอะแดปเตอร์ FTZ สำหรับคนที่มีเลนส์ F อยู่แล้ว

ทำไมต้องเริ่มเมาท์ใหม่ ในเมื่อมีเมาท์ F ใช้มานาน? ห้องข่าวของ Nikon เขียนไว้ตอนเปิดตัวว่า เมาท์ใหม่ที่ปากกว้างขึ้นเปิดทางให้ออกแบบเลนส์ได้มากขึ้น และเพิ่มขีดความสามารถด้านออปติกได้มาก ส่วนข่าวเปิดตัวเลนส์ชุดแรกก็บอกว่าให้ความคมทั้งภาพนิ่งและวิดีโอ

ตัวเลข 55mm กับ 16mm ของ Z mount หมายถึงอะไร

ตัวเลขแรก 55mm คือเส้นผ่านศูนย์กลางด้านในของปากเมาท์ พูดง่าย ๆ คือขนาดของรูที่แสงจากเลนส์ต้องลอดผ่านเข้าไปหาเซนเซอร์ Nikon USA บอกว่าเส้นผ่านศูนย์กลางด้านในนี้กว้างกว่าเมาท์ F ของ Nikon เองราว 17%

ตัวเลขที่สอง 16mm คือระยะ flange focal distance ที่ Nikon อธิบายว่าเป็นระยะจากเมาท์ถึงเซนเซอร์ภาพ ลองนึกภาพว่าเลนส์นั่งอยู่บนขอบเมาท์ แล้ววัดลงไปถึงเซนเซอร์ ได้ 16mm ซึ่งสั้นมาก เพราะกล้องมิเรอร์เลสไม่มีกระจกสะท้อนภาพมาคั่นตรงกลางแบบกล้อง DSLR

ตัวเลขสองตัวนี้ทำงานคู่กัน ปากกว้างอย่างเดียว หรือระยะสั้นอย่างเดียว ยังไม่ได้ผลเท่ากับมีทั้งสองอย่าง Nikon เขียนไว้ในเรื่องเล่าเบื้องหลังการออกแบบ Z 50 ว่า การมีเมาท์ปากกว้างกับระยะ flange ที่สั้นรวมกัน คือสิ่งที่ทำให้ออกแบบเลนส์ได้ยืดหยุ่นขึ้น

ถ้าจะจำแค่อย่างเดียว ลองจำว่า 55 คือความกว้างของประตู ส่วน 16 คือระยะจากประตูถึงเซนเซอร์

ปากเมาท์กว้างกับระยะสั้น ช่วยคนออกแบบเลนส์ยังไง

ลองนึกถึงการขนตู้เข้าห้อง ถ้าประตูแคบ ต้องเลือกตู้ให้พอดีประตู หรือถอดชิ้นส่วนก่อนค่อยประกอบในห้อง แต่ถ้าประตูกว้างและห้องอยู่ติดประตูเลย เราเลือกตู้ได้หลายแบบกว่า แถมจัดวางได้ใกล้ผนังกว่า

เลนส์ก็คล้ายกัน ข้างในเลนส์หนึ่งตัวมีชิ้นแก้วหลายชิ้นเรียงกัน ชิ้นที่อยู่ท้ายสุดต้องส่งแสงผ่านปากเมาท์ไปหาเซนเซอร์ Nikon อธิบายว่าเมาท์ที่ปากกว้างขึ้นทำให้มีพื้นที่ด้านในมากขึ้น จัดวางชิ้นส่วนได้ยืดหยุ่นกว่า และเมื่อรวมกับระยะที่สั้น เลนส์ก็ส่งแสงไปถึงเซนเซอร์ได้มากพอจะได้คุณภาพภาพที่ดี

แล้วเรื่องนี้ไปโผล่ที่ภาพของเราตรงไหน? หน้าของ Nikon USA บอกไว้สองเรื่อง เรื่องแรกคือเลนส์ NIKKOR Z รับแสงเข้าไปถึงเซนเซอร์ได้มากขึ้น ช่วยงานในที่แสงน้อย เรื่องที่สองคือรายละเอียดคมไปถึงขอบภาพ ทั้งภาพนิ่งและวิดีโอ และยังทำเลนส์รูรับแสงกว้างถึง f/0.95 ได้

ที่ต้องเข้าใจคือ เมาท์ให้พื้นที่ ส่วนคุณภาพสุดท้ายยังขึ้นกับการออกแบบเลนส์แต่ละตัว ผลที่ได้จึงไม่เท่ากันทุกตัว เลนส์ราคาประหยัดกับเลนส์ระดับสูงสุดใช้เมาท์เดียวกัน แต่ตั้งเป้าคนละแบบ

เลนส์ S-Line บน Z mount คืออะไร

พอดูรายชื่อเลนส์ NIKKOR Z จะเห็นว่าบางตัวมีตัว S ต่อท้ายชื่อ เช่น 50mm f/1.8 S และมีป้าย S-Line บนกระบอก Nikon เรียกกลุ่มนี้ว่า S-Line เป็นเกรดของเลนส์ NIKKOR Z ที่ต้องผ่านมาตรฐานการออกแบบและการควบคุมคุณภาพที่สูงกว่าเกณฑ์ปกติของ Nikon

Nikon USA เขียนว่าเลนส์กลุ่มนี้ตั้งใจให้ถ่ายที่รูรับแสงกว้างสุดได้โดยความคมแทบไม่ตก และคมไปถึงขอบภาพ ฝั่งวิดีโอ หลายตัวก็ใส่ใจเรื่องเสียงเลนส์ที่เบา และการชดเชยอาการมุมภาพเปลี่ยนตอนย้ายจุดโฟกัส ที่เรียกกันว่า focus breathing และหน้าเดียวกันก็บอกว่าความยืดหยุ่นในการออกแบบที่ได้จากเมาท์ที่ใหญ่ขึ้น คือสิ่งที่ทำให้เลนส์ S-Line ทำแบบนี้ได้

อีกเรื่องที่ควรรู้ เลนส์ทุกตัวที่ใส่กับกล้อง Z ได้ตรง ๆ โดยไม่ต้องมีอะแดปเตอร์ เรียกว่าเลนส์ NIKKOR Z ทั้งหมด S-Line เป็นแค่กลุ่มย่อยข้างใน เลนส์ที่ไม่มีตัว S ก็ยังใช้เมาท์เดียวกันได้ครบ

ถ้ากำลังเลือกเลนส์ ลองดูท้ายชื่อก่อน ถ้ามีตัว S คือกลุ่ม S-Line ถ้าไม่มี ก็เป็นเลนส์ NIKKOR Z ที่ตั้งเป้าอีกแบบ

Noct f/0.95 เลนส์ที่ใช้พื้นที่ของเมาท์ให้สุดทาง

ถ้าอยากเห็นว่าปากเมาท์กว้างเอาไปทำอะไรได้ ตัวอย่างที่ชัดที่สุดคือ NIKKOR Z 58mm f/0.95 S Noct ที่ Nikon ประกาศพัฒนาไว้ตั้งแต่วันเปิดตัวระบบ และเปิดตัวจริงเมื่อ 10 ต.ค. 2019

ห้องข่าวของ Nikon เขียนตรง ๆ ว่าใช้ปากเมาท์ด้านในที่กว้าง 55mm กับระยะ 16mm เพื่อทำรูรับแสงกว้างสุด f/0.95 ให้ได้ ตัวเลขนี้คือรูรับแสงที่กว้างที่สุดในประวัติศาสตร์ของ Nikon เมื่อนับเฉพาะเลนส์เปลี่ยนได้สำหรับกล้อง Nikon รูรับแสงยิ่งกว้าง ยิ่งรับแสงได้มาก และฉากหลังยิ่งละลายได้มาก

ชื่อ Noct ไม่ได้มาใหม่ Nikon บอกว่าเลนส์ตัวนี้สืบแนวคิดจาก AI Noct-Nikkor 58mm f/1.2 รุ่นปี 1977 ที่เน้นถ่ายจุดแสงในที่มืดให้ออกมาสวย ตัวใหม่เป็นเลนส์โฟกัสมือ และมีจอข้อมูลบนเลนส์ไว้ดูค่ารูรับแสง ระยะโฟกัส และระยะชัดได้แม้อยู่ในที่มืด

Noct ไม่ใช่เลนส์ที่ทุกคนต้องมี เป็นเลนส์เฉพาะทางของ Nikon ที่ทำให้เห็นว่าเมาท์นี้เปิดทางไว้กว้างแค่ไหน ส่วนเลนส์ที่เราใช้ทุกวันก็ได้ประโยชน์จากพื้นที่เดียวกันในแบบที่เบากว่า

กล้อง DX กับ FX ใช้ Z mount เดียวกันได้ยังไง

Nikon เรียกเซนเซอร์ฟูลเฟรมว่า FX และเซนเซอร์ APS-C ที่เล็กลงมาหน่อยว่า DX ใครยังไม่แน่ใจว่าขนาดเซนเซอร์ต่างกันยังไง ลองอ่าน ขนาดเซนเซอร์ Full Frame, APS-C, M43 ต่างกันยังไงในงานจริง ประกอบได้

ความต่างจากระบบเดิมคือ กล้อง Z ทั้งฝั่ง DX และ FX ใช้เมาท์เดียวกัน Nikon เขียนในเรื่องเล่าการออกแบบ Z 50 ว่า แม้ Z 50 จะเป็นกล้อง DX แต่ใส่เลนส์ NIKKOR Z ฝั่ง FX ได้ และคู่มือ Z50II ก็เขียนว่าใช้ได้กับเลนส์ Z mount ทุกตัว

แต่ปากเมาท์ที่ใหญ่ก็เป็นโจทย์ยากสำหรับกล้องเล็ก Nikon เล่าว่าตอนทำ Z 50 ปากเมาท์นี้เป็นอุปสรรคต่อการทำตัวกล้องให้เล็ก วิศวกรต้องออกแบบชุดชัตเตอร์ให้บางลงและย้ายตำแหน่งแบตเตอรี่ใหม่

ฝั่งเลนส์ DX ก็ใช้พื้นที่ของเมาท์เหมือนกัน NIKKOR Z DX 16-50mm f/3.5-6.3 VR ที่ออกมาเป็นเลนส์คิตของ Z 50 ใช้กลไกหดเก็บ ตอนเก็บยาวประมาณ 32mm เท่านั้น แสดงให้เห็นว่าเมาท์ใหญ่ไม่ได้แปลว่าเลนส์ต้องใหญ่ตาม

แล้วใส่สลับกันได้ผลยังไง? คู่มือ Z5 และคู่มือ Z 6II กับ Z 7II เขียนตรงกันว่าถ้าใส่เลนส์ DX กับกล้อง FX กล้องจะล็อกพื้นที่ภาพไว้ที่ DX ขนาด 24×16 ให้เอง ภาพที่ได้จึงมีพิกเซลน้อยกว่าตอนใช้ทั้งเซนเซอร์ ส่วนถ้าใส่เลนส์ FX กับกล้อง DX มุมภาพจะแคบลง คู่มือบอกให้คูณทางยาวโฟกัสด้วย 1.5 เพื่อเทียบมุมภาพแบบฟูลเฟรม เช่น เลนส์ 50mm จะได้มุมประมาณ 75mm

ถ้าเริ่มจากกล้อง DX แล้ววันหนึ่งคิดจะขยับไป FX ลองเลือกเลนส์ฝั่ง FX ในช่วงที่ใช้บ่อย เลนส์ตัวนั้นจะไปต่อกับกล้องตัวใหม่ได้เต็มเซนเซอร์

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยเรื่อง Z mount

เรื่องแรก คิดว่าเมาท์ใหญ่ เลนส์ทุกตัวต้องใหญ่และหนัก ที่จริงเมาท์ให้ทางเลือกกับคนออกแบบ เลนส์ DX 16-50mm ที่หดเก็บแล้วยาวราว 32mm ก็อยู่บนเมาท์เดียวกับ Noct

เรื่องที่สอง คิดว่าเปลี่ยนมาใช้ระบบนี้แล้วภาพจะดีขึ้นเองทุกเลนส์ เมาท์คือพื้นที่ให้ออกแบบ แต่คุณภาพสุดท้ายยังขึ้นกับเลนส์แต่ละตัว และฝีมือกับแสงของเราเหมือนเดิม

เรื่องที่สาม คิดว่าเลนส์ DX ใส่กล้อง FX ไม่ได้ ใส่ได้ แต่กล้อง FX อย่าง Z5 หรือ Z 6II จะถ่ายแบบครอปที่พื้นที่ DX ให้อัตโนมัติ ได้ภาพที่เล็กลง ใช้ได้ดีในงานที่ไม่ต้องการพิกเซลเต็ม

เรื่องที่สี่ คิดว่าเลนส์ Nikon F ทุกตัวใส่ได้ตรง ๆ ต้องผ่านอะแดปเตอร์ FTZ หรือ FTZ II และบางฟังก์ชันอาจใช้ไม่ได้ตามชนิดเลนส์ รายละเอียดอ่านต่อได้ใน FTZ ใช้เลนส์ Nikon F กับกล้อง Z ได้แค่ไหน

คืนนี้มาลองเช็คกล้องกับเลนส์ในมือกัน

เริ่มจากหยิบเลนส์ทุกตัวมาอ่านชื่อบนกระบอก ถ้ามีคำว่า NIKKOR Z ใส่กับกล้อง Z ได้ตรง ๆ ถ้ามีตัว S ต่อท้ายคือกลุ่ม S-Line ถ้ามีคำว่า DX คือเลนส์ที่ออกแบบมาสำหรับเซนเซอร์ DX

ถ้าใช้กล้อง FX แล้วมีเลนส์ DX ลองใส่แล้วเปิดเมนูพื้นที่ภาพดู จะเห็นว่ากล้องเลือก DX ไว้ให้ ลองถ่ายภาพเดียวกันเทียบกับเลนส์ FX แล้วดูขนาดไฟล์ จะเข้าใจเรื่องครอปทันที

ถ้าใช้กล้อง DX แล้วอยากรู้ว่าเลนส์ FX ตัวที่เล็งไว้ให้มุมแบบไหน ลองเอาทางยาวโฟกัสคูณ 1.5 แล้วตั้งเลนส์ซูมที่มีอยู่ไว้ที่ตัวเลขเดิม ถ่ายดูก่อนตัดสินใจ

ถ้าลองแล้วกล้องไม่รู้จักเลนส์ หรือฟังก์ชันบางอย่างหายไป ลองเช็คก่อนว่าเลนส์ตัวนั้นเป็น NIKKOR Z หรือเป็นเลนส์ F ที่ใส่ผ่านอะแดปเตอร์ แล้วเปิดคู่มือออนไลน์ของรุ่นเราในหัวข้อเลนส์ที่ใช้ได้

สิ่งที่อยากให้จำกลับไป

Z mount คือเมาท์เลนส์ของกล้อง Nikon Z ทุกตัว ปากด้านในกว้าง 55mm และห่างจากเซนเซอร์ 16mm สองตัวเลขนี้รวมกันให้พื้นที่กับคนออกแบบเลนส์มากขึ้น ทำให้มีทั้งเลนส์ S-Line ที่ตั้งเกณฑ์สูง Noct f/0.95 และเลนส์ DX ที่หดเก็บได้เล็ก กล้อง DX กับ FX ใช้เมาท์เดียวกัน ใส่เลนส์สลับกันได้ โดยกล้อง FX อย่าง Z5 หรือ Z 6II จะครอปเป็น DX ให้เองเมื่อใส่เลนส์ DX

อ่านต่อ

ถ้าอยากรู้ว่าเลือกระยะเลนส์ยังไงให้ตรงงาน ลองอ่าน ทางยาวโฟกัส 24, 35, 50, 85mm ต่างกันยังไง และถ้าอยากอ่านตัวเลขจากต้นทาง เปิด หน้า Z Mount System ของ Nikon USA กับ เรื่องเล่าการออกแบบ Z 50 ของ Nikon ได้เลย

บทความนี้ CreatorSchoolThailand เขียนเอง ไม่ได้รับค่าตอบแทนจาก Nikon