งานถ่ายกลางแจ้งตอนบ่าย กล้องตั้งบนขาตั้ง อัด 4K ยาว ๆ ถ่ายวิดีโอนาน ๆ แล้วร้อนขึ้นเรื่อย ๆ จนไอคอนรูปเทอร์โมมิเตอร์โผล่ขึ้นมามุมจอ แล้วไม่นานกล้องก็หยุดอัดเอง ทั้งที่งานยังไม่จบ หันไปดูอีกฝั่ง ทีมที่ใช้กล้องถ่ายวิดีโอตัวใหญ่ ๆ ยังอัดต่อได้สบาย ๆ เหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น
คำถามที่ตามมาคือ ทำไมกล้องถ่ายวิดีโอนาน ๆ แล้วร้อนจนตัด กล้องเราผิดปกติหรือเปล่า หรือมันเป็นเรื่องของการออกแบบ บทความนี้จะพาไล่ไปถึงต้นเหตุ ตั้งแต่ความร้อนมาจากไหน เคสที่เคยเป็นข่าวใหญ่ วิธีที่แต่ละแบรนด์เลือกแก้ เรื่องเพดาน 30 นาทีที่หลายคนเข้าใจว่ามาจากความร้อน และวิธีที่คนถ่ายจริงใช้ลดปัญหา
ความร้อนมาจากไหน ตอนกล้องอัดวิดีโอ
ลองนึกภาพตอนถ่ายภาพนิ่ง เซนเซอร์ทำงานหนักแค่ช่วงสั้น ๆ ตอนกดชัตเตอร์ แต่ตอนอัดวิดีโอ เซนเซอร์ต้องอ่านข้อมูลทั้งเฟรมซ้ำไปเรื่อย ๆ 24, 30, 60 หรือ 120 ครั้งต่อวินาที ต่อเนื่องเป็นสิบนาที แล้วชิปประมวลผลก็ต้องเอาข้อมูลมหาศาลนั้นไปบีบอัดเป็นไฟล์แบบเรียลไทม์ไปพร้อมกัน
คู่มือของ Sony เองเขียนไว้ตรง ๆ ว่าการอัดวิดีโอคุณภาพสูงทำให้เกิดความร้อน โดยเฉพาะที่เซนเซอร์ภาพ และกล้องอาจปิดตัวเองถ้าผิวหรือภายในตัวกล้องร้อนเกินไป ส่วน Canon อธิบายตอนที่ EOS R5 กับ R6 โดนถามเรื่องนี้ว่า ความร้อนสะสมมากที่สุดในโหมดความละเอียดสูงและเฟรมเรตสูง ซึ่งเป็นเหตุผลที่จำกัดการอัดต่อเนื่อง
สรุปง่าย ๆ คือ ยิ่งความละเอียดสูง ยิ่งเฟรมเรตสูง ยิ่งบิตเรตสูง งานของเซนเซอร์และชิปก็ยิ่งมาก ความร้อนก็ยิ่งเยอะตาม 8K จึงหนักกว่า 4K และ 4K 120p ก็หนักกว่า 4K 30p ทั้งที่เป็นกล้องตัวเดียวกัน
ปัญหาจริงจึงไม่ใช่ว่ากล้องร้อน แต่คือความร้อนนั้นระบายออกไปได้เร็วแค่ไหน
ทำไมกล้องถ่ายวิดีโอนาน ๆ แล้วร้อน แต่กล้อง cinema ไม่ค่อยเป็น
คำตอบส่วนใหญ่อยู่ที่ขนาดบอดี้และพัดลม กล้อง cinema ถูกออกแบบมาให้อัดยาวเป็นงานหลัก จึงยอมให้ตัวใหญ่ มีช่องลม มีพัดลม บทความของ B&H เรื่องการถ่ายหน้าร้อนพูดถึงกล้องจาก ARRI, RED, Canon และ Panasonic ว่ามีการตั้งระดับพัดลมได้ และย้ำว่าต้องไม่ให้อะไรไปบังช่องระบายลม
ส่วนกล้องมิเรอร์เลสถูกออกแบบให้เล็ก เบา และกันฝุ่นกันละอองได้ ตอน Canon ตอบเรื่องความร้อนของ R5 กับ R6 ในปี 2020 ก็บอกว่าไม่ใส่พัดลมเพื่อคงระดับการซีลกันสภาพอากาศและรักษาความกะทัดรัดไว้ แล้วใช้บอดี้แมกนีเซียมอัลลอยช่วยดึงความร้อนออกจากชิ้นส่วนภายในแทน
อีกจุดที่หลายคนไม่ค่อยนึกถึงคือกันสั่นในบอดี้ ระบบนี้ทำงานโดยให้เซนเซอร์ลอยขยับได้ ซึ่งแปลว่าตัวที่ร้อนที่สุดในกล้องไม่ได้ยึดติดกับแผ่นระบายความร้อนแบบแน่น ๆ ทีมวิศวกรของ Panasonic เล่าไว้ในบันทึกการพัฒนา GH6 ว่าชิ้นส่วนกันสั่นที่เซนเซอร์นั่งอยู่ต้องมีโครงสร้างระบายความร้อนของตัวเองด้วย และต้องหาจุดสมดุลระหว่างการนำความร้อนกับการเคลื่อนที่ของกลไก
ทีมเดียวกันยังบอกว่าถ้าจะพึ่งการระบายความร้อนแบบธรรมชาติอย่างเดียวสำหรับ GH6 จะต้องใช้พื้นที่ผิวมากกว่า S1H ซึ่งเป็นตัวที่ใหญ่กว่ามาก สุดท้ายเลยเลือกใส่พัดลม ตรงนี้ช่วยให้เห็นภาพว่าการทำกล้องเล็กให้อัดยาวได้โดยไม่มีพัดลมนั้นยากจริง
จอหลังก็มีส่วน ตารางเวลาอัดต่อเนื่องในคู่มือของ Sony หลายรุ่นระบุเงื่อนไขการทดสอบไว้ว่าเปิดจอออก ในมุมของผม นี่เป็นสัญญาณว่าจอที่พับแนบตัวกล้องมีผลต่อการระบายความร้อน เพราะจอเองก็เป็นแหล่งความร้อน และยังปิดผิวด้านหลังที่ความร้อนจะได้ระบายออกไปด้วย
เคสที่เป็นข่าวใหญ่ Canon EOS R5 กับ 8K
ปี 2020 EOS R5 เปิดตัวพร้อมการอัด 8K ในบอดี้มิเรอร์เลส ซึ่งตอนนั้นเป็นเรื่องใหม่มาก แต่ไม่นานก็กลายเป็นประเด็นเรื่องความร้อน Canon เปิดเผยตัวเลขเองว่าที่อุณหภูมิห้อง 23 องศา 8K 30p อัดได้ราว 20 นาที พักกล้อง 10 นาทีจะอัดต่อได้อีกราว 3 นาที ส่วน 4K 120p อัดได้ราว 15 นาที และ 4K 60p ราว 35 นาที
ที่น่าสนใจคือในตารางเดียวกัน 4K 30p แบบปกติไม่ถูกจำกัดด้วยความร้อน ซึ่งตรงกับที่เราคุยกันข้างบน ภาระงานต่างกัน ความร้อนก็ต่างกัน ตัวเลขชุดนี้ไม่ได้บอกว่ากล้องแย่ แต่บอกว่าโหมดสูงสุดของกล้องออกแบบมาสำหรับงานช่วงสั้น ไม่ใช่อัดยาวทั้งวัน
หลังจากนั้นไม่นาน Canon ออกเฟิร์มแวร์ 1.1 ที่ปรับการตรวจจับอุณหภูมิ PetaPixel รายงานว่า R5 มีเซนเซอร์วัดอุณหภูมิสามตัว อยู่ภายในสองตัวและภายนอกหนึ่งตัว เฟิร์มแวร์ใหม่ให้กล้องเช็คบ่อยขึ้นและให้น้ำหนักกับเซนเซอร์อุณหภูมิภายนอกมากขึ้น ช่วยให้กล้องกลับมาอัดได้เร็วขึ้นเวลาเปิดปิดถ่ายสั้น ๆ ซ้ำ ๆ ซึ่ง Canon ยังปฏิเสธทางอ้อมด้วยว่าไม่ได้มีตัวจับเวลาที่ไม่เกี่ยวกับอุณหภูมิจริงอย่างที่บางคนสงสัย
เฟิร์มแวร์ช่วยได้ระดับหนึ่ง แต่ฟิสิกส์ไม่เปลี่ยน ทางออกที่ชัดกว่าจึงตามมาในรูปของฮาร์ดแวร์ ต้นปี 2022 Canon เปิดตัว EOS R5 C ที่เอาบอดี้แบบ R5 มาเพิ่มระบบพัดลมด้านหลัง ตัวหนาขึ้น แต่อัดได้ไม่จำกัดในทุกฟอร์แมต รวมถึง 8K ส่วน EOS R5 Mark II เลือกอีกทาง คือทำกริปแบตเตอรี่ CF-R20EP ที่มีพัดลมในตัวเป็นอุปกรณ์เสริม Canon ระบุว่าเมื่อใช้คู่กันจะอัด 8K 30p ได้มากกว่า 120 นาที ในการทดสอบที่ 23 องศาและพัดลมระดับสูง
สองทางที่แต่ละแบรนด์เลือก มีพัดลม หรือไม่มีพัดลม
ถ้าดูภาพรวม จะเห็นว่าแต่ละค่ายไม่ได้มีคำตอบเดียว Sony α7S III ที่เปิดตัวกรกฎาคม 2020 ไม่มีพัดลมและไม่มีช่องลม เพื่อคงการกันฝุ่นกันความชื้น แต่ออกแบบโครงสร้างระบายความร้อนใหม่ Sony ระบุว่าอัด 4K 60p 10 บิต 4:2:2 ต่อเนื่องได้ราวหนึ่งชั่วโมงหรือมากกว่า ภายใต้การทดสอบที่ 25 องศา
ส่วน Sony FX3 ที่มาในฐานะกล้อง cinema ตัวเล็ก Sony เขียนว่าใช้ทั้งการวางแผ่นระบายความร้อน โครงสร้างทางลม และพัดลมแบบเงียบ เพื่อให้อัด 4K 60p ได้ต่อเนื่อง ฝั่ง Panasonic ใส่พัดลมใน GH6 ด้วยเหตุผลที่เล่าไปแล้ว และ LUMIX S5II ก็มีพัดลมในตัว ซึ่ง The Verge รายงานว่าช่วยให้อัดได้ไม่จำกัดที่อุณหภูมิสูงถึง 40 องศา
แม้แต่กล้องคอมแพกต์อย่าง Canon PowerShot V1 ก็มีพัดลม คู่มือของรุ่นนี้มีตัวบอกอุณหภูมิภายใน 10 ระดับ และแนะนำให้ตั้งพัดลมระดับกลางขึ้นไปพร้อมลดความละเอียดและเฟรมเรตเมื่ออยู่ในที่ชื้น ภาพรวมจึงชัดว่าพัดลมกำลังกลับมาในกล้องตัวเล็ก เพราะคนใช้กล้องพวกนี้ถ่ายวิดีโอยาวขึ้นเรื่อย ๆ
แต่ละทางมีราคาของมัน ไม่มีพัดลมได้บอดี้ที่ซีลดีและเงียบ มีพัดลมได้เวลาอัดที่คาดเดาได้ แต่ต้องคิดเรื่องเสียงพัดลมกับช่องลม ไม่มีทางไหนถูกหรือผิด มันขึ้นกับว่ากล้องตัวนั้นถูกวางไว้ให้ใครใช้
เพดาน 30 นาที ไม่ได้มาจากความร้อนอย่างเดียว
คนที่เล่นกล้องมานานคงจำได้ว่ากล้องหลายรุ่นในอดีตหยุดอัดที่ 29 นาทีกว่า ๆ ทั้งที่ยังไม่ร้อน ตรงนี้มีเหตุผลอีกชั้นที่ไม่เกี่ยวกับฟิสิกส์ แต่เกี่ยวกับภาษีนำเข้าของสหภาพยุโรป
ปี 2007 DPReview รายงานว่าสหภาพยุโรปจัดกล้องดิจิทัลที่อัดวิดีโอความละเอียดเกิน 800×600 ที่ 23 เฟรมต่อวินาทีขึ้นไปได้ต่อเนื่อง 30 นาทีหรือนานกว่า ให้อยู่ในกลุ่มกล้องบันทึกวิดีโอ ซึ่งเสียภาษีนำเข้าสูงกว่า ตอนนั้น CIPA ซึ่งเป็นสมาคมผู้ผลิตกล้องของญี่ปุ่นออกมาค้านว่าขัดกับข้อตกลง ITA ต่อมาคำตอบของสภายุโรปในปี 2016 ระบุว่ากล้องบันทึกวิดีโอเสียอากร 4.9% หรือ 14% ขณะที่กล้องถ่ายภาพนิ่งไม่เสีย ผู้ผลิตจึงเลือกล็อกเวลาอัดไว้ไม่ถึง 30 นาที
แล้วเหตุผลนี้หายไปตอนไหน ในปี 2015 สมาชิก WTO ตกลงขยายข้อตกลง ITA ให้ครอบคลุมสินค้าไอทีเพิ่มอีก 201 รายการ โดยทยอยลดภาษีเป็นขั้น ๆ ข่าวประชาสัมพันธ์ของคณะมนตรียุโรปเดือนมิถุนายน 2016 ระบุว่าจะลดภาษีเป็นสี่ขั้นภายในสามปี สิ้นสุดวันที่ 1 กรกฎาคม 2019 และคณะกรรมาธิการยุโรปเคยตอบว่ากล้องบันทึกวิดีโออยู่ในข้อตกลงนี้ ภาษีส่วนนี้จะหายไปเมื่อข้อตกลงมีผล
เพดาน 30 นาทีจึงเป็นทั้งเรื่องจริงและเรื่องเข้าใจผิดในเวลาเดียวกัน มันเคยมีอยู่จริงด้วยเหตุผลเรื่องภาษี แต่หลังจากเหตุผลนั้นหมดไป สิ่งที่ยังจำกัดเวลาอัดในกล้องยุคนี้ส่วนใหญ่คือความร้อนกับแบตเตอรี่ ไม่ใช่ตัวเลข 30 นาทีอีกแล้ว อย่าง FX3 กับ ZV-E1 ที่คู่มือระบุเพดานต่อหนึ่งการอัดไว้ราว 13 ชั่วโมง
แล้วมันแปลว่าอะไรกับเรา
ข้อแรก อุณหภูมิรอบตัวมีผลมากกว่าที่คิด ตารางของ Sony สำหรับ ZV-E1 เมื่อตั้งค่าปิดเครื่องตามอุณหภูมิไว้ที่ระดับ High อัด HD ได้ราว 90 นาทีที่ 25 องศา แต่เหลือราว 20 นาทีที่ 40 องศา สำหรับคนถ่ายงานกลางแดดบ้านเรา ตัวเลขฝั่ง 40 องศาน่าจะใกล้ความจริงมากกว่า
ข้อสอง เงาช่วยได้จริง B&H แนะนำให้กางร่มหรือแผงบังแดดเหนือกล้อง ใช้ผ้าคลุมกล้องสีอ่อนช่วยสะท้อนความร้อน และอย่าให้อะไรไปบังช่องระบายลม คู่มือ Sony ก็เขียนให้เลี่ยงแดดตรงและปิดกล้องเมื่อไม่ได้ใช้ เพราะอุณหภูมิภายในขึ้นตั้งแต่เปิดเครื่อง แม้ยังไม่ได้กดอัด
ข้อสาม เลือกโหมดให้ตรงกับงาน ถ้างานไม่ได้ต้องการ 4K 120p หรือ 8K ลองลดลงมาเป็นโหมดที่เบากว่า ตัวอย่างของ R5 ข้างบนก็บอกแล้วว่าโหมดที่เบากว่าแทบไม่เจอปัญหา คู่มือ PowerShot V1 ก็แนะนำทางเดียวกันคือลดความละเอียดและเฟรมเรต
ข้อสี่ รู้จักเมนูของกล้องตัวเอง กล้อง Sony หลายรุ่นมีเมนู Auto Power OFF Temp. ที่ตั้งเป็น High ได้ Sony แนะนำให้ใช้คู่กับขาตั้ง และเตือนว่าการถือกล้องที่ร้อนนาน ๆ อาจทำให้เกิดแผลไหม้จากความร้อนต่ำได้ ส่วนกล้องที่มีพัดลมก็ลองดูว่าตั้งระดับพัดลมได้แบบไหน แล้วเปิดจอออกจากตัวกล้องระหว่างอัดยาว
แบบทดลองที่ทำได้คืนนี้ ลองตั้งกล้องในห้อง เปิดโหมดวิดีโอที่สูงสุดที่กล้องทำได้ จับเวลาจนไอคอนความร้อนขึ้น จดไว้ วันถัดไปลองแบบเดิมแต่เปิดจอออกและลดโหมดลงหนึ่งขั้น แล้วเทียบกัน เราจะได้ตัวเลขของกล้องตัวเองจริง ๆ ไม่ต้องเดาจากรีวิว
สรุป
กล้องร้อนตอนอัดวิดีโอเพราะเซนเซอร์และชิปทำงานหนักต่อเนื่อง ยิ่งความละเอียดและเฟรมเรตสูงยิ่งร้อน กล้องตัวเล็กที่ไม่มีพัดลม มีกันสั่นในบอดี้ และจอแนบตัว ระบายความร้อนได้ยากกว่ากล้อง cinema ที่ยอมตัวใหญ่และมีพัดลม ส่วนเพดาน 30 นาทีในอดีตมาจากภาษีนำเข้าของยุโรปมากกว่าเรื่องความร้อน
ในมุมของผม การรู้ว่ากล้องร้อนเพราะอะไรช่วยให้เราเลือกได้ถูกว่าจะแก้ที่ตรงไหน บางงานแค่กางร่ม บางงานต้องลดโหมด บางงานอาจถึงเวลาที่ต้องใช้กล้องที่มีพัดลม ใครเคยเจอกล้องตัดกลางงานจริง หรือมีวิธีของตัวเองที่ช่วยให้อัดได้ยาวขึ้น เล่าให้ฟังกันได้ น่าจะมีอีกหลายเทคนิคที่คนอื่นยังไม่เคยลอง
อ่านต่อ
เฟรมเรต 24, 30, 60fps ต่างกันยังไง · เซนเซอร์ Super 35 ในกล้อง cinema
ที่มา: TechRadar, Canon explains why the EOS R5 and EOS R6 overheat · PetaPixel, EOS R5 Firmware 1.1 · Canon Asia, Cooling Fan CF-R20EP · Panasonic, GH6 Development Story · Sony Help Guide, Recordable movie times · B&H Explora, Keep Your Cool During a Summer Video Shoot · DPReview, New EU rules set to limit video capture · FujiRumors, EU import duty and the 30 minute limit
