ปิดกันสั่น ทุกครั้งที่ใช้ขาตั้งจริงไหม คู่มือแต่ละค่ายว่ายังไง

ไปถ่ายวิวตอนเย็น กางขาตั้งกล้องเสร็จ สิ่งแรกที่หลายคนทำคือหาสวิตช์กันสั่นแล้วดันไปที่ OFF เพราะเคยได้ยินมาว่าอยู่บนขาตั้งแล้วต้อง ปิดกันสั่น ทุกครั้ง ไม่งั้นภาพจะเบลอ บางคนลืมปิด กลับบ้านมาก็กังวลว่าภาพทั้งทริปจะเสียไหม

บทความนี้จะพาไปเปิดคู่มือทางการของผู้ผลิตกล้องและเลนส์หลายค่าย ดูว่าแต่ละค่ายพูดไว้ยังไง ทำไมคำแนะนำถึงไม่เหมือนกัน ภาพนิ่งกับวิดีโอต่างกันตรงไหน และจะทดสอบกับกล้องของเราเองได้ยังไง

กันสั่นทำงานยังไง ก่อนจะคุยเรื่อง ปิดกันสั่น

ลองนึกถึงคนถือแก้วน้ำเดินบนรถเมล์ รถโยกไปทางไหน มือก็ขยับสวนไปอีกทาง น้ำในแก้วเลยไม่หก ระบบกันสั่นของกล้องคิดแบบเดียวกัน คือมีเซนเซอร์คอยจับว่ากล้องสั่นไปทางไหน แล้วขยับชิ้นส่วนสวนทางเพื่อให้ภาพนิ่ง

ชิ้นส่วนที่ขยับมีสองที่ แบบแรกอยู่ในเลนส์ ขยับชิ้นแก้วกลุ่มหนึ่ง แต่ละค่ายเรียกต่างกัน เช่น IS, VR, OSS หรือ O.I.S. แบบที่สองอยู่ในบอดี้ ขยับตัวเซนเซอร์รับภาพเอง มักเรียกว่า IBIS กล้องหลายรุ่นใช้สองแบบทำงานร่วมกัน

ส่วนในวิดีโอยังมีกันสั่นแบบดิจิทัล คือกล้องตัดขอบภาพแล้วเลื่อนเฟรมชดเชยอาการสั่น ข้อนี้สำคัญ เพราะส่งผลต่อภาพต่างจากแบบกลไก

ลองดูที่กล้องกับเลนส์ของเราก่อน ว่ามีกันสั่นอยู่ที่ไหนบ้าง สวิตช์บนเลนส์ เมนูในกล้อง หรือทั้งสองที่

ความเชื่อว่าต้อง ปิดกันสั่น บนขาตั้ง มาจากไหน

ความเชื่อนี้มีที่มาจริง Canon อธิบายไว้ในหน้าความรู้เรื่องเลนส์กันสั่นว่า เลนส์รุ่นแรก ๆ บางตัวต้องปิดระบบกันสั่นเมื่อใช้ขาตั้ง เพราะการที่กล้องไม่ขยับเลยทำให้ระบบสับสน

แต่ในหน้าเดียวกัน Canon บอกต่อว่าเลนส์กันสั่นรุ่นใหม่กว่าตรวจจับได้ว่ากำลังใช้ขาตั้ง และปิดระบบเองเมื่อจำเป็น แปลว่าคำแนะนำที่เคยถูกกับเลนส์รุ่นแรก ๆ บางตัว ถูกส่งต่อกันมาจนกลายเป็นกฎที่ใช้กับทุกตัว ทั้งที่อุปกรณ์เปลี่ยนไปแล้ว

ถ้าเลนส์ของเราออกมาหลายปีแล้ว ลองหาคู่มือรุ่นนั้นมาอ่านหัวข้อกันสั่น แทนการเชื่อกฎที่ได้ยินต่อกันมา

คู่มือแต่ละค่ายพูดไว้ยังไง

พอเปิดคู่มือจริงทีละค่าย จะเห็นว่าคำตอบไม่ได้มีแบบเดียว

คู่มือ Sony ZV-E10 ในหัวข้อ SteadyShot สำหรับภาพนิ่ง แนะนำให้ตั้งเป็น Off เมื่อใช้ขาตั้ง คู่มือ Panasonic LUMIX S1II ก็แนะนำให้ปิดระบบกันสั่นเมื่อใช้ขาตั้ง ส่วน Fujifilm X-T10 เขียนไว้ที่ตัวเลือก OFF ว่าให้เลือกข้อนี้เมื่อใช้ขาตั้ง

ฝั่ง Nikon Z9 พูดอีกแบบ คู่มือบอกว่าโหมด Normal และ Sport แนะนำให้ใช้ได้เมื่อกล้องอยู่บนขาตั้งหรือขาเดียว แต่ก็เขียนต่อว่าขาตั้งบางตัว Off อาจเป็นตัวเลือกที่ดีกว่า ขึ้นกับสภาพการถ่าย และให้ดูเอกสารของเลนส์ประกอบ เพราะแต่ละเลนส์ต่างกัน

ตรงนี้ต้องระวังอย่างหนึ่ง คู่มือแต่ละเล่มพูดถึงรุ่นของตัวเอง ไม่ได้แปลว่าทุกรุ่นในค่ายเดียวกันจะเขียนเหมือนกัน และไม่ได้บอกว่าค่ายไหนดีกว่ากัน มันบอกแค่ว่าคำตอบขึ้นกับอุปกรณ์ที่เราถืออยู่

ลองค้นคู่มือออนไลน์ของกล้องรุ่นที่เราใช้ แล้วพิมพ์คำว่า tripod ในหน้าค้นหา จะเจอประโยคที่ผู้ผลิตเขียนไว้ตรง ๆ

ขาตั้งไม่ได้นิ่งเสมอไป

อีกเหตุผลที่คำตอบไม่ตายตัว คือขาตั้งไม่ได้นิ่งสนิทในทุกสถานการณ์ Canon เขียนไว้ว่าลมแรง หรือการใช้เลนส์ซูเปอร์เทเล ยังทำให้กล้องบนขาตั้งขยับได้อยู่ และกันสั่นยังช่วยได้ในกรณีแบบนี้

ลองนึกถึงขาตั้งเบา ๆ ที่กางบนสะพานไม้ มีคนเดินผ่าน หรือกางบนดาดฟ้าที่ลมพัดแรง ขาตั้งตัวนั้นไม่ได้นิ่งเหมือนตั้งบนพื้นปูนในห้อง

ขาเดียวหรือโมโนพอดยิ่งชัด Canon แนะนำให้เปิดกันสั่นไว้เมื่อใช้ขาเดียว เพราะแทบเป็นไปไม่ได้ที่จะถือขาเดียวให้นิ่งสนิท

ถ้าวันนั้นลมแรง หรือใช้เลนส์ยาว ลองถ่ายทั้งแบบเปิดและปิดระบบกันสั่นมาเทียบกัน แทนการเดาว่าแบบไหนดีกว่า

ภาพนิ่งกับวิดีโอ ปิดกันสั่น ด้วยเหตุผลคนละแบบ

ฝั่งวิดีโอมีเรื่องให้คิดเพิ่ม คู่มือ Canon EOS R3 แนะนำให้ตั้ง Movie digital IS เป็น Off เมื่อใช้ขาตั้ง และอธิบายว่ากันสั่นดิจิทัลแบบนี้ทำงานโดยขยายภาพ ภาพจะแคบลงและอาจดูมีเกรนมากขึ้น ฝั่งคู่มือ Panasonic LUMIX S1II ก็บอกว่ากันสั่นแบบอิเล็กทรอนิกส์สำหรับวิดีโออาจทำให้ความละเอียดลดลง

แปลเป็นภาษาง่าย ๆ ถ้ากล้องอยู่บนขาตั้งนิ่ง ๆ แล้ว การเปิดกันสั่นดิจิทัลอาจไม่ได้ช่วยอะไร แต่ยังกินมุมภาพไปฟรี ๆ

อีกกรณีคือการแพนกล้องบนขาตั้ง คู่มือ LUMIX S1II เขียนถึงฟังก์ชัน Boost I.S. ซึ่งเป็นโหมดเพิ่มกันสั่นตอนอัดวิดีโอ ว่าถ้าจะเปลี่ยนมุมกล้องระหว่างอัด ให้ปิดฟังก์ชันนี้ก่อนขยับกล้อง

ถ้าตั้งกล้องอัดคลิปพูดหน้ากล้องบนขาตั้ง ลองเข้าเมนูดูว่ากันสั่นดิจิทัลเปิดอยู่ไหม แล้วลองปิดดู ว่ามุมภาพกว้างขึ้นหรือเปล่า

ความเข้าใจผิดเรื่อง ปิดกันสั่น ที่พบบ่อย

เรื่องแรก ลืมปิดแล้วภาพจะเบลอแน่นอน ข้อนี้ไม่มีคู่มือเล่มไหนที่เราเปิดดูพูดแบบนั้น ส่วนใหญ่ใช้คำว่าแนะนำ และ Nikon Z9 ถึงกับบอกว่าเปิดไว้บนขาตั้งได้ ทางที่ดีกว่าการกังวล คือลองซูมดูภาพจริงว่าคมไหม

เรื่องที่สอง ปิดในกล้องแล้วก็จบ จริง ๆ แล้วถ้าเลนส์มีสวิตช์กันสั่นของตัวเอง ต้องดูที่สวิตช์บนเลนส์ด้วย คู่มือ Panasonic LUMIX S1II บอกว่าเมื่อใช้เลนส์ที่มีสวิตช์ O.I.S. จะตั้งโหมดกันสั่นในกล้องเป็น OFF ไม่ได้ ต้องปิดที่สวิตช์บนเลนส์แทน ส่วนคู่มือ Nikon Z9 ก็บอกว่าเลนส์ F mount ที่มีสวิตช์ VR ต่อผ่านอะแดปเตอร์ FTZ ให้ใช้สวิตช์บนเลนส์

เรื่องที่สาม กันสั่นช่วยได้ทุกอย่าง กันสั่นช่วยเรื่องกล้องสั่น แต่ไม่ได้ช่วยคนหรือรถที่วิ่งในเฟรม ถ้าสิ่งที่เบลอคือตัวแบบที่ขยับ ต้องแก้ด้วยสปีดชัตเตอร์

ถ้ายังไม่แน่ใจว่าภาพเบลอเพราะกล้องสั่นหรือตัวแบบขยับ ลองดูของที่อยู่นิ่ง ๆ ในภาพ ถ้าของนิ่งคมแต่คนเบลอ แปลว่าไม่ใช่เรื่องกันสั่น

คืนนี้มาลองทดสอบ ปิดกันสั่น กับกล้องของเรากัน

เริ่มจากตั้งกล้องบนขาตั้งที่ใช้ประจำ หันไปหาของที่มีรายละเอียดเยอะ เช่น ชั้นหนังสือ หรือป้ายตัวหนังสือ ตั้งสปีดชัตเตอร์ช้าราวครึ่งวินาทีถึงหนึ่งวินาที แล้วใช้ตั้งเวลาถ่ายเพื่อไม่ให้มือไปโดนกล้องตอนกดชัตเตอร์

ถ่ายหนึ่งภาพตอนเปิดกันสั่น อีกหนึ่งภาพตอนปิด ถ้าเลนส์มีสวิตช์ของตัวเอง ให้เปลี่ยนที่สวิตช์บนเลนส์ด้วย จากนั้นเปิดดูในคอมแล้วซูมเต็มร้อยเปอร์เซ็นต์ เทียบตัวหนังสือในสองภาพ

ถ้าถ่ายวิดีโอด้วย ลองอัดคลิปสั้น ๆ แบบเปิดและปิดระบบกันสั่นดิจิทัล แล้วดูว่ามุมภาพต่างกันแค่ไหน

ถ้าทำแล้วภาพยังเบลอทั้งสองแบบ ลองเช็คที่ขาตั้งก่อน ว่าล็อกขาแน่นไหม หัวขาตั้งขันแน่นหรือยัง และพื้นที่วางนิ่งพอหรือเปล่า

สิ่งที่อยากให้จำกลับไป

กฎว่าต้อง ปิดกันสั่น ทุกครั้งเมื่อใช้ขาตั้ง มีที่มาจากเลนส์รุ่นแรก ๆ บางตัว แต่วันนี้คำตอบขึ้นกับรุ่น คู่มือบางรุ่นแนะนำให้ปิด บางรุ่นบอกว่าเปิดไว้ได้ และเลนส์รุ่นใหม่บางตัวรู้เองว่าอยู่บนขาตั้ง ขาตั้งที่โดนลมหรือใช้เลนส์ยาวยังได้ประโยชน์จากกันสั่น ขาเดียวควรเปิดไว้ ส่วนวิดีโอบนขาตั้ง กันสั่นดิจิทัลมักกินมุมภาพโดยไม่จำเป็น คู่มือรุ่นของเราเองกับภาพทดสอบของเราคือคำตอบที่ดีที่สุด

แล้วกล้องกับเลนส์ที่เราใช้อยู่ล่ะ คู่มือเขียนเรื่องขาตั้งไว้ว่ายังไง?

อ่านต่อ

ถ้าอยากเข้าใจว่าสปีดชัตเตอร์ทำงานร่วมกับรูรับแสงและ ISO ยังไง อ่านต่อที่ สามเหลี่ยมการรับแสง คืออะไร และถ้ายังไม่คล่องการตั้งสปีดชัตเตอร์เอง ดูต่อที่ เข้าใจโหมด A, S และ M แล้วใช้กล้องได้มั่นใจขึ้น ใครอยากอ่านเรื่องโหมดกันสั่นของเลนส์แบบละเอียด ลองเปิด Image stabilisation lenses ของ Canon Europe